TUNUS'TA BİR HARE: FATIMA EL-FİHRİ VE KARAVİYYİN ÜNİVERSİTESİ

 Fatıma el-Fihri 800’lü yıllarda Tunus’un Kayrevan şehrinde Abbasi halifeliği döneminde dünyaya geldi. Bu hanım halktan bir kadındı sadece evde büyüdü. Babası Muhammed ibn Abdullah bir tüccardı. Küçükken babası onu ve kız kardeşinin yanına alarak Fas’ın Fes şehrine taşınmaya karar verdi. Onun hakkındaki özel şeylerden biri de hayatı ile ilgili pek çok ayrıntıyı bilmememizdir. Tam olarak ne zaman vefat ettiğini bile bilmiyoruz. Peki, onun hakkında ne biliyoruz?

Karaviyyin Üniversitesi ve Karaviyyin Camii’nin Fatıma el-Fihri ile ilişkisi nedir? Fatıma’nın babası vefat ettiğinde ona yüklü miktarda para miras kalmıştı. Herkesten farklı bir şey yapmaya karar verdi. Vizyonu eğitim ve eğitimi yaygınlaştırmaktı. Kendisini öğrenmesinin yanı sıra esasen başkalarının öğrenmesine olanak sağlamak istiyordu. Kendisine miras kalan parayla bir cami ve üniversite inşa etmeyi tercih etti. Araziyi satın aldı. Sonra da Karaviyyin Camii ve Üniversitesi’nin inşa etti.

Tunus’ta doğduğu yer olan Kayrevan ismine benzer bir isim seçmişti. Bu cami Kuzey Afrika’daki ilk ve en büyük cami ve üniversite haline getirdi. Dünyanın her yanından birçok öğrenciyi kendine çekti. Bu üniversite dünyada diploma veren ilk üniversite olarak UNESCO ve Guinness rekorlar kitabı tarafından tanındı. Burası Fatma el-Fihri-tarafından inşa edilmişti.

Bu üniversitede sadece İslami ilimler okutulmuyordu. Farklı dallarda değişik bilimler de okutuluyordu. İslami ilimler, astronomi, felsefe... Papa II. Silvester gibi Hristiyanlar da buradan mezun olmuştu. Arapça rakamları bugün bildiğimiz şekliyle Avrupa’ya tanıtmıştı. 59 yaşındayken Fatma el Fihri kendisini üniversiteye kaydetti ve üniversiteden mezun oldu. Onun diplomasi bir tahta parçasının üzerinde yazılı halde üniversitede bulunuyor. Karaviyyin Üniversitesi, hâlâ işlev gören en eski üniversite olarak kabul ediliyor. Bologna Üniversitesi’nden 100 yıl önce kurulmuştur. ABD’deki Harvard, İngiltere’deki Oxford, Mısır’daki El Ezher, üniversitelerinden de önce 859 yılında kuruldu ve günümüzde kadar geldi.

Ezber bozan müslüman kadın: Fatma EL-FİHRİ

İslam’ın kadına ve ilime değer vermediğini, Müslüman kadınlarının hiçbir başarıya imza atmadığını söyleyenlere, Fatıma el-Fihri güzel bir örnektir.

UNESCO ve Guinness Dünya Rekorları gibi bazı kaynaklar, Karaviyyin’i dünyanın en eski üniversitesi ve sürekli faaliyet gösteren en eski yüksek öğrenim kurumu olarak göstermektedir. Bu kurum Müslüman dünyanın önde gelen manevi ve ilim merkezi olarak kabul ediliyor. Fatıma bu üniversiteye bir kompleks olarak El-Karaviyyin Camii’ni kurdu. Aynı zamanda bu cami Kuzey Afrika’nın en büyük camisi unvanına sahiptir.

Günümüzde Karaviyyin Kütüphanesi Fas’ın en önemli millî kütüphanelerinden biridir. Dört bin adet nadir el yazması eser ile binlerce matbu eserin yer aldığı Karaviyyin Camii Kütüphanesi, UNESCO’nun ‘Dünya Hafızası’ listesine girmiştir.

Fâtıma el-Fihrî tarafından 857-859 yıllarında bir cami olarak kurulmuş ve daha sonra İslam Altın Çağı’nın önde gelen eğitim merkezlerinden biri haline gelmiştir. Fas’ın modern devlet üniversitesi sistemine 1963 yılında dâhil edilmiş ve iki yıl sonra resmî olarak “Karaviyyin Üniversitesi” olarak yeniden adlandırılmıştır. Cami binasının kendisi de Fas tarihinin birçok farklı döneminden unsurlar içeren Fas ve İslam mimarisinin önemli bir kompleksidir.

Karaviyyin Üniversitesi’nde eğitim, İslam dini ve hukuk bilimleri üzerinde yoğunlaşmakta, klasik Arapça dilbilgisi/dilbilimi ve Malikî Şeriatı üzerinde durulmakta, ancak öğrencilere İslami olmayan konularda da dersler verilmektedir. Öğretim hâlâ geleneksel yöntemlerle yapılmaktadır. Üniversiteye Fas’ın her yerinden ve Müslüman Batı Afrika’dan öğrenciler katılmakta, bazıları da yurtdışından gelmektedir. Kadınlar ilk kez 1940’larda kuruma kabul edilmiştir.

Kütüphanesi son dönemde restore edilmiştir ve Mayıs 2016’da tekrar açılmıştır. Kütüphanenin koleksiyonunda 4000’in üzerinde el yazması bulunmaktadır. Bunların içinde 9. yüzyıldan kalma Kur’an ve daha önceki yıllarda yazılmış hadisler koleksiyonu da bulunmaktadır.

Cami de hâlâ faal haldedir. Aynı zamanda üniversitenin Marakeş, Tıtvan ve Agadir şehirlerinde çeşitli fakülteleri bulunmaktadır ve üniversite İslâmî öğretime devam etmektedir. Karaviyyin Üniversitesi tarihte önemli âlimlere de ev sahipliği yapmıştır. Filozoflardan İbn Haldun, İbn Rüşd ve İbn Bace, tıp âlimlerinden İbn Meymun, coğrafyacı Muhammed İdrisî, mutasavvıflardan İbn Hazm ve Abdüsselâm bin Meşîş gibi birçok isim üniversitenin mezunları yahut hocaları arasındadır. Üniversiteye girmenin ilk şartı “Kur’an-ı Kerim hafızı olmak”. Üniversiteye kayıt olabilmek için hafızlığın yanında Arap Dili ve İslami ilimleri içeren bir takım eski ‘metinlere’ vakıf olmak gerekir.

 “Karaviyyin Üniversitesi en eski üniversite olmasının yanı sıra birçok ilki içinde barındırıyor. İlk ilmî alan şubeleri ve ilk ilmî uzman kürsüsü bu üniversitede kuruldu. İslami ilimlerin yanı sıra tıp, astronomi, mantık, felsefe ve matematik gibi köklü bilimlerin de okunduğu üniversite, yüzyıllarca ilmin merkezi olarak hizmet vermeye devam etti. Bir cami olarak açılan üniversite zamanla en önemli eğitim kurumları arasında yer alarak eğitim kalitesini ispat etti.”